کمکهای اولیه در سوختگی؛ از لحظه حادثه تا مراقبت صحیح از پوست
سوختگی یکی از آسیبهایی است که ممکن است در چند ثانیه اتفاق بیفتد؛ یک لیوان چای داغ، تماس با قابلمه یا ماهیتابه، بخار، شعله آتش، مواد شیمیایی یا حتی جریان برق میتواند باعث آسیب به پوست شود. نکته مهم این است که اقدامات چند دقیقه اول پس از سوختگی میتواند در کاهش آسیب بافتی و روند بهبود نقش مهمی داشته باشد.
با این حال، هنوز هم برخی روشهای قدیمی مانند گذاشتن یخ، خمیردندان، روغن یا کره روی سوختگی بین مردم رایج است؛ روشهایی که نهتنها کمکی به ترمیم پوست نمیکنند، بلکه ممکن است آسیب بیشتری ایجاد کنند یا ارزیابی زخم را برای کادر درمان دشوارتر کنند.
در این مقاله با مهمترین اصول کمکهای اولیه در سوختگی آشنا میشویم و بررسی میکنیم که در لحظات ابتدایی چه کارهایی باید انجام دهیم و از چه اقداماتی باید پرهیز کنیم.
سوختگی چیست؟
سوختگی نوعی آسیب به پوست و گاهی بافتهای زیرین آن است که در اثر تماس با عوامل مختلف ایجاد میشود. حرارت، مواد شیمیایی، برق، اصطکاک و برخی منابع تابشی از مهمترین عوامل ایجاد سوختگی هستند.
شدت سوختگی به عواملی مانند عمق آسیب، وسعت ناحیه سوخته، محل سوختگی و علت ایجاد آن بستگی دارد. به همین دلیل، یک سوختگی کوچک روی دست ممکن است با یک سوختگی وسیع روی بدن شرایط کاملاً متفاوتی داشته باشد.
بهطور کلی، سوختگیها را میتوان به درجات مختلف تقسیم کرد؛ اما برای اقدامات اولیه، مهمتر از نامگذاری درجه سوختگی این است که بدانیم چگونه فرآیند سوختن را متوقف کنیم، محل آسیبدیده را خنک کنیم و تشخیص دهیم چه زمانی مراجعه پزشکی ضروری است.
اولین اقدام هنگام سوختگی
اولین قدم، متوقف کردن تماس با عامل ایجادکننده سوختگی است.
اگر فرد در معرض شعله آتش قرار دارد، باید در صورت امکان و بدون به خطر انداختن خود، او را از منبع آتش دور کنید. اگر لباس فرد آتش گرفته است، باید شعله را خاموش کرد و از ادامه تماس با منبع حرارت جلوگیری کرد.
در سوختگیهای الکتریکی، موضوع کمی متفاوت است. پیش از لمس فرد باید مطمئن شوید که جریان برق قطع شده است؛ زیرا در غیر این صورت ممکن است فرد امدادرسان نیز دچار برقگرفتگی شود.
در سوختگیهای شیمیایی نیز باید ابتدا تماس با ماده شیمیایی متوقف شود و سپس محل آسیب با مقدار زیادی آب شسته شود.
مهمترین اقدام: خنک کردن محل سوختگی
پس از دور کردن فرد از عامل سوختگی، یکی از مهمترین اقدامات اولیه، خنک کردن محل سوختگی با آب خنک و جاری است.
بهتر است محل سوختگی هرچه سریعتر زیر آب خنک و جاری قرار بگیرد و این کار حدود ۲۰ دقیقه ادامه پیدا کند. این اقدام به خارج کردن گرمای باقیمانده از بافت و کاهش درد کمک میکند.
نکته مهم این است که آب باید خنک باشد، نه آب بسیار سرد یا یخ. استفاده مستقیم از یخ میتواند به بافت آسیبدیده صدمه بیشتری وارد کند.
اگر بلافاصله پس از حادثه امکان خنک کردن محل وجود نداشته باشد، شروع خنکسازی با تأخیر نیز میتواند مفید باشد؛ برخی راهنماهای تخصصی بیان میکنند که خنک کردن سوختگی تا چند ساعت پس از حادثه همچنان میتواند سودمند باشد.
هنگام خنک کردن سوختگی، بدن فرد را گرم نگه دارید
اگر قسمت بزرگی از بدن دچار سوختگی شده باشد، خنک کردن طولانیمدت میتواند باعث کاهش دمای بدن شود؛ این موضوع بهخصوص در کودکان و سالمندان اهمیت دارد.
بنابراین هدف این است که محل سوختگی خنک شود، اما بدن فرد بیش از حد سرد نشود.
آیا باید لباس را از روی سوختگی خارج کنیم؟
اگر لباس، انگشتر، ساعت یا زیورآلات در نزدیکی محل سوختگی قرار دارند و به پوست نچسبیدهاند، بهتر است آنها را با احتیاط خارج کنید؛ زیرا ممکن است با ایجاد تورم، این وسایل بعداً باعث فشار روی بافت شوند.
اما اگر لباس به پوست چسبیده یا در اثر حرارت ذوب شده است، نباید آن را با زور جدا کرد. کندن لباس چسبیده میتواند باعث آسیب بیشتر به پوست شود و بهتر است این کار توسط کادر درمان انجام شود.
بعد از خنک کردن سوختگی چه کنیم؟
پس از خنک شدن محل، اگر سوختگی نیازمند ارزیابی پزشکی فوری نیست، میتوان آن را بهصورت شل و غیرچسبنده با یک پوشش تمیز پوشاند تا از تماس مستقیم زخم با محیط جلوگیری شود.
پوشش نباید محکم دور اندام بسته شود؛ زیرا تورم ناشی از سوختگی ممکن است باعث فشار بیشتر شود.
در سوختگیهای جدی، بهتر است زخم دستکاری نشود و فرد هرچه سریعتر توسط کادر درمان ارزیابی شود.
چه چیزهایی نباید روی سوختگی بزنیم؟
یکی از مهمترین بخشهای کمکهای اولیه، دانستن کارهایی است که نباید انجام دهیم.
یخ
گذاشتن مستقیم یخ روی پوست سوخته توصیه نمیشود. سرمای شدید میتواند به بافت آسیبدیده صدمه بیشتری وارد کند.
خمیردندان
خمیردندان درمان سوختگی نیست و نباید به عنوان روش خانگی روی زخم استفاده شود.
روغن و کره
استفاده از روغن، کره و سایر مواد چرب خانگی میتواند مانع ارزیابی مناسب زخم شود و در کمکهای اولیه سوختگی توصیه نمیشود.
کرم و مواد مختلف بدون تجویز
بهتر است در مرحله اولیه از زدن کرم، پماد یا مواد مختلف روی سوختگی بدون توصیه متخصص خودداری شود.
ترکاندن تاول
اگر روی پوست تاول ایجاد شده است، نباید آن را عمداً ترکاند. دستکاری تاول میتواند خطر عفونت را افزایش دهد.
چه سوختگیهایی نیاز به مراجعه پزشکی دارند؟
هر سوختگیای را نمیتوان در خانه درمان کرد. در موارد زیر باید فرد توسط پزشک یا مرکز درمانی ارزیابی شود:
- سوختگی وسیع یا عمیق
- سوختگی صورت یا گردن
- سوختگی دستها و پاها
- سوختگی روی مفاصل مهم
- سوختگی ناحیه تناسلی
- سوختگی حلقوی اطراف دست، پا، قفسه سینه یا گردن
- سوختگیهای الکتریکی
- سوختگیهای شیمیایی
- سوختگی همراه با آسیبهای دیگر
- سوختگی در کودکان بسیار کمسن یا سالمندان
- سوختگی همراه با مشکل تنفسی یا احتمال استنشاق دود
- پوستی که در محل سوختگی سفید، قهوهای یا سیاه شده است
- سوختگیهایی که با درد بسیار شدید یا برعکس، بیحسی قابل توجه همراه هستند
سوختگیهای عمیق یا وسیع میتوانند به بافتهای زیر پوست نیز آسیب بزنند و نیاز به درمان تخصصی داشته باشند.
کمکهای اولیه در سوختگی شیمیایی
سوختگی شیمیایی با سوختگی حرارتی تفاوتهایی دارد. در این شرایط باید تماس با ماده شیمیایی در سریعترین زمان ممکن متوقف شود.
اگر ماده شیمیایی به لباس فرد رسیده است، لباس آلوده باید با احتیاط خارج شود و محل آسیب با مقدار زیادی آب شسته شود. هنگام کمک به فرد باید مراقب بود که ماده شیمیایی به پوست امدادرسان منتقل نشود؛ استفاده از دستکش محافظ در صورت دسترسی اهمیت دارد.
در سوختگیهای شیمیایی جدی، بهویژه زمانی که چشم، صورت یا بخش وسیعی از بدن درگیر شده است، ارزیابی پزشکی فوری ضروری است.
کمکهای اولیه در سوختگی الکتریکی
سوختگی ناشی از برق ممکن است از ظاهر پوست شدید به نظر نرسد، اما آسیب داخلی قابل توجهی ایجاد کرده باشد. بنابراین نباید تنها بر اساس ظاهر زخم درباره شدت آن قضاوت کرد.
مهمترین اقدام در ابتدا، قطع ایمن جریان برق است. تا زمانی که مطمئن نشدهاید فرد از منبع برق جدا شده، نباید مستقیماً او را لمس کنید.
پس از قطع جریان، فرد باید از نظر آسیبهای احتمالی، از جمله مشکلات قلبی و سایر آسیبهای داخلی، توسط کادر درمان بررسی شود.
اگر سوختگی کوچک باشد، چه زمانی میتوان در خانه مراقبت کرد؟
سوختگیهای کوچک و سطحی در بسیاری از موارد با کمکهای اولیه مناسب قابل مراقبت هستند. با این حال، اگر درد شدید باشد، تاولها گسترده باشند، علائم عفونت ایجاد شود یا ظاهر زخم غیرطبیعی باشد، بهتر است فرد توسط پزشک معاینه شود.
در روزهای بعد نیز باید به نشانههایی مانند افزایش درد، قرمزی منتشرشونده، تورم، ترشح، تب یا بدتر شدن وضعیت زخم توجه کرد؛ زیرا این علائم میتوانند نیاز به ارزیابی پزشکی داشته باشند.
بیشتر بخوانید: علائم کمبود ویتامین D؛ از خستگی و درد استخوان تا ضعف عضلات
جمع بندی
در مواجهه با سوختگی، چند دقیقه اول اهمیت زیادی دارد. ابتدا باید تماس فرد با عامل سوختگی را متوقف کرد، سپس محل آسیب را حدود ۲۰ دقیقه با آب خنک و جاری خنک کرد و در صورت نیاز، آن را با یک پوشش تمیز و غیرچسبنده پوشاند.
در مقابل، استفاده از یخ، خمیردندان، روغن، کره و مواد خانگی مختلف توصیه نمیشود و نباید تاولهای سوختگی را عمداً ترکاند.
مهمتر از همه، باید شدت سوختگی را در نظر گرفت. سوختگیهای وسیع، عمیق، شیمیایی و الکتریکی یا سوختگیهایی که نواحی حساسی مانند صورت، دستها، مفاصل یا اندام تناسلی را درگیر کردهاند، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. کمکهای اولیه صحیح جایگزین درمان تخصصی نیست، اما میتواند در جلوگیری از آسیب بیشتر و شروع مناسب مراقبت از سوختگی نقش مهمی داشته باشد.
(02) دیدگاه