12 نکته مراقبت از بیماران سرطانی در منزل
مراقبت از بیمار مبتلا به سرطان در منزل یکی از مهم‌ترین بخش‌های روند درمان و دوران نقاهت است. بسیاری از بیماران در فاصله بین جلسات شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، جراحی یا سایر درمان‌ها بخش زیادی از زمان خود را در خانه سپری می‌کنند و در این مدت، خانواده یا پرستار نقش مهمی در حفظ آرامش، پیگیری درمان و کنترل عوارض دارند.
مراقبت از بیمار سرطانی البته برای همه افراد یکسان نیست. نوع سرطان، مرحله بیماری، روش درمان، سن بیمار و شرایط جسمی او می‌تواند نیازهای مراقبتی متفاوتی ایجاد کند. به همین دلیل، توصیه‌های پزشک و تیم درمانی بیمار همیشه باید در اولویت باشد.
در ادامه ۱۲ نکته مهم و کاربردی برای مراقبت از بیماران سرطانی در منزل را بررسی می‌کنیم.
۱. برنامه درمانی بیمار را دقیق ثبت کنید
یکی از اولین کارهایی که مراقب بیمار سرطانی باید انجام دهد، ایجاد یک برنامه منظم برای درمان است.
نام داروها، مقدار مصرف، زمان مصرف، جلسات شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، آزمایش‌ها، ویزیت‌های پزشکی و توصیه‌های پزشک را در یک دفتر یا فایل مشخص ثبت کنید.
بهتر است شماره تماس پزشک، مرکز درمانی و شماره‌های ضروری نیز همیشه در دسترس باشد.
اگر بیمار چند دارو مصرف می‌کند، استفاده از تقویم، جدول دارویی یا یادآور تلفن همراه می‌تواند احتمال فراموش شدن نوبت داروها را کاهش دهد. همچنین هرگونه تغییر در دارو یا دوز مصرفی باید با نظر تیم درمان انجام شود.
۲. علائم و عوارض درمان را روزانه بررسی کنید
سرطان و درمان‌های آن می‌توانند عوارض مختلفی ایجاد کنند؛ از خستگی و تهوع گرفته تا تغییرات اشتها، درد، مشکلات پوستی، اسهال، یبوست یا مشکلات دهان و گلو.
بنابراین بهتر است مراقب هر روز وضعیت بیمار را بررسی و تغییرات جدید را ثبت کند.
مواردی مانند:
- میزان درد
- اشتها
- میزان مصرف مایعات
- تهوع و استفراغ
- وضعیت دفع
- میزان هوشیاری و انرژی
- کیفیت خواب
- تغییرات پوست
- مشکلات دهان و بلع
- و علائم جدید
را می‌توان در یک دفترچه ثبت کرد.
این اطلاعات هنگام تماس با پزشک یا مراجعه به مرکز درمانی نیز بسیار مفید خواهد بود. عوارض سرطان و درمان در افراد مختلف متفاوت است و بسیاری از آن‌ها قابل کنترل هستند؛ بنابراین بهتر است علائم جدید با تیم درمان مطرح شوند.
۳. مراقب تب و علائم عفونت باشید
یکی از مهم‌ترین نکات در مراقبت از بیمار سرطانی، توجه به علائم عفونت است. برخی درمان‌های سرطان می‌توانند تعداد گلبول‌های سفید را کاهش دهند و توانایی بدن برای مقابله با عفونت را کمتر کنند.
تب، لرز، سرفه، گلودرد، تنگی نفس، اسهال، درد هنگام ادرار، زخم یا قرمزی پوست و ترشح از محل ورود کاتتر می‌توانند از علائم عفونت باشند.
در بسیاری از بیماران تحت درمان سرطان، دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر می‌تواند یک علامت هشدار مهم باشد؛ با این حال، آستانه دقیق تماس با تیم درمان ممکن است با توجه به نوع درمان و وضعیت بیمار متفاوت باشد.
به همین دلیل بهتر است خانواده از قبل از پزشک یا مرکز درمانی بپرسد که در صورت تب یا علائم عفونت دقیقاً چه اقدامی باید انجام شود.
۴. بهداشت دست و محیط خانه را جدی بگیرید
در صورتی که سیستم ایمنی بیمار ضعیف شده باشد، رعایت بهداشت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
مراقب و اعضای خانواده باید دست‌های خود را به‌طور مرتب با آب و صابون بشویند، به‌خصوص قبل از آماده کردن غذا، قبل از کمک به بیمار و بعد از استفاده از سرویس بهداشتی.
سطوحی که زیاد لمس می‌شوند مانند دستگیره‌ها، تلفن، کنترل تلویزیون و سطوح آشپزخانه نیز باید مرتب تمیز شوند.
همچنین اگر بیمار در معرض عفونت قرار دارد، بهتر است از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماری‌های عفونی تا حد امکان جلوگیری شود. رعایت بهداشت دست و تمیزی محیط می‌تواند به کاهش خطر عفونت کمک کند.
۵. تغذیه بیمار را با توجه به شرایط او مدیریت کنید
کاهش اشتها، تغییر حس چشایی، تهوع، خشکی دهان یا مشکلات بلع ممکن است باعث شود بیمار سرطانی کمتر از نیاز بدن غذا دریافت کند.
به جای اصرار برای خوردن حجم زیاد غذا، می‌توان با توجه به توصیه پزشک یا متخصص تغذیه، وعده‌های کوچک‌تر و متناسب با تحمل بیمار را در طول روز در نظر گرفت.
غذا باید از نظر بهداشتی نیز به‌درستی آماده و نگهداری شود. شست‌وشوی مناسب مواد غذایی، پخت کامل گوشت و تخم‌مرغ و جلوگیری از آلودگی متقاطع در آشپزخانه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر بیمار در معرض خطر بالاتر عفونت باشد.
اگر بیمار کاهش وزن قابل توجه، بی‌اشتهایی طولانی‌مدت یا مشکل بلع دارد، بهتر است موضوع با پزشک یا متخصص تغذیه در میان گذاشته شود.
۶. مصرف مایعات را زیر نظر داشته باشید
کم‌آبی بدن می‌تواند در بیماری که دچار تب، استفراغ، اسهال یا کاهش مصرف غذا و مایعات شده است، سریع‌تر ایجاد شود.
اگر پزشک محدودیت خاصی برای مصرف مایعات تعیین نکرده باشد، مراقب می‌تواند میزان نوشیدن مایعات را در طول روز پیگیری کند.
خشکی دهان، کاهش ادرار، ادرار بسیار تیره، ضعف و سرگیجه می‌توانند از نشانه‌هایی باشند که نیاز به بررسی دارند.
در بیماران مبتلا به برخی بیماری‌های قلبی یا کلیوی ممکن است محدودیت مصرف مایعات وجود داشته باشد؛ بنابراین مقدار مناسب مایعات باید با شرایط پزشکی بیمار هماهنگ شود.
۶. کمک به حرکت و پیشگیری از زمین خوردن
کم‌تحرکی طولانی‌مدت می‌تواند مشکلات مختلفی ایجاد کند، اما میزان و نوع فعالیت بیمار باید با شرایط جسمی و توصیه پزشک هماهنگ باشد.
برای ایمن‌تر شدن حرکت بیمار:
- مسیر رفت‌وآمد را خلوت نگه دارید.
- فرش‌های لغزنده یا موانع مسیر را برطرف کنید.
- نور کافی در اتاق‌ها و مسیر سرویس بهداشتی وجود داشته باشد.
- در صورت نیاز از واکر، عصا یا سایر وسایل کمکی طبق توصیه متخصص استفاده شود.
- هنگام بلند شدن، بیمار به‌آرامی تغییر وضعیت دهد.
- در حمام از تجهیزات ایمنی مناسب استفاده شود.
استفاده از دستگیره در حمام، کف‌پوش ضدلغزش و نور مناسب از اقداماتی هستند که می‌توانند خطر زمین خوردن را کاهش دهند.
۷. داروها را بدون هماهنگی تغییر ندهید
بیماران سرطانی ممکن است علاوه بر داروهای مربوط به سرطان، داروهایی برای کنترل درد، تهوع، فشار خون، دیابت یا سایر بیماری‌ها مصرف کنند.
هیچ دارویی نباید بدون هماهنگی با پزشک قطع، اضافه یا جایگزین شود.
حتی داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی نیز بهتر است قبل از مصرف با تیم درمان بررسی شوند؛ زیرا ممکن است با داروهای بیمار تداخل داشته باشند.
اگر بیمار یک نوبت دارو را فراموش کرد، آن را استفراغ کرد یا دارویی را اشتباه مصرف کرد، بهتر است به جای تصمیم‌گیری خودسرانه، با تیم درمان تماس گرفته شود.
۸. به درد و وضعیت جسمی بیمار توجه کنید
درد یکی از مشکلاتی است که ممکن است در طول بیماری یا درمان ایجاد شود. مراقب باید شدت، محل و زمان ایجاد درد را پیگیری کند.
برای مثال می‌توان ثبت کرد که:
- درد از چه زمانی شروع شده است؟
- شدت آن چقدر است؟
- آیا با استراحت کمتر می‌شود؟
- آیا بعد از مصرف دارو بهتر می‌شود؟
- آیا درد جدیدی ایجاد شده است؟
این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند وضعیت بیمار را بهتر ارزیابی کند.
همچنین اگر بیمار برای مدت طولانی در تخت است، تغییر وضعیت مناسب بدن، مراقبت از پوست و حرکت دادن بیمار مطابق توصیه تیم درمان اهمیت پیدا می‌کند.
۹. فعالیت بدنی را متناسب با توان بیمار حفظ کنید
خستگی یکی از عوارض شایع سرطان و برخی درمان‌های آن است. با این حال، استراحت مطلق برای همه بیماران ضروری نیست.
اگر پزشک اجازه داده باشد، فعالیت‌های سبک و متناسب با توان بیمار می‌توانند به حفظ استقلال و توان حرکتی او کمک کنند.
گاهی چند دقیقه راه رفتن در خانه، انجام تمرین‌های ساده یا تغییر وضعیت بدن کافی است؛ اما نوع و میزان فعالیت باید با توجه به شرایط بیمار و توصیه پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین شود.
در صورت ضعف شدید، سرگیجه یا خطر زمین خوردن، بیمار نباید بدون کمک حرکت کند.
۱۰. سلامت روحی بیمار را فراموش نکنید
مراقبت از بیمار سرطانی فقط شامل دارو و علائم جسمی نیست.
ترس، اضطراب، خستگی روحی، نگرانی درباره آینده و احساس وابستگی به دیگران می‌تواند برای بیمار دشوار باشد. گوش دادن به صحبت‌های بیمار و اجازه دادن به او برای بیان نگرانی‌هایش، یکی از مهم‌ترین شکل‌های حمایت است.
همیشه لازم نیست برای هر نگرانی راه‌حل ارائه شود. گاهی حضور آرام و شنیدن صحبت‌های بیمار می‌تواند ارزشمند باشد.
اگر تغییرات قابل توجه و مداوم در خلق‌وخو، رفتار، خواب یا ارتباط بیمار ایجاد شد، بهتر است با تیم درمان مطرح شود.
۱۱. خانه را برای استراحت و مراقبت بیمار آماده کنید
محیط خانه باید تا حد امکان آرام، تمیز و ایمن باشد.
مسیر رفت‌وآمد بیمار را خلوت کنید، وسایل اضافی و موانع را از روی زمین بردارید و نور کافی در اتاق و مسیر سرویس بهداشتی فراهم کنید.
وسایل مورد نیاز بیمار مانند آب، تلفن، داروهای مجاز و وسایل ضروری را در محلی قرار دهید که دسترسی به آن‌ها آسان باشد.
اگر بیمار برای راه رفتن به واکر یا وسیله کمکی نیاز دارد، نحوه استفاده صحیح از آن را از متخصص مربوطه یاد بگیرید.
در صورت نیاز به تجهیزات پزشکی یا مراقبت تخصصی، تیم درمان می‌تواند درباره خدمات و تجهیزات مناسب منزل راهنمایی کند. مراقبت در منزل ممکن است شامل پرستاری، کنترل علائم، فیزیوتراپی، کمک در فعالیت‌های روزمره و سایر خدمات تخصصی باشد.
۱۲. علائم خطر را بشناسید و بدانید چه زمانی باید کمک بگیرید
مراقب بیمار سرطانی باید بداند چه زمانی لازم است با تیم درمان تماس بگیرد.
تب یا تغییر غیرطبیعی دمای بدن، لرز، تنگی نفس، سرفه جدید، گیجی، سرگیجه شدید، درد قفسه سینه، کاهش شدید ادرار، ضعف شدید یا ناتوانی در بلند شدن از تخت می‌توانند نشانه‌هایی باشند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
همچنین واکنش‌های حساسیتی مانند تنگی نفس، تورم، کهیر یا سرگیجه شدید پس از مصرف یک دارو نیازمند توجه فوری هستند.
بهتر است شماره تماس تیم درمان و دستورالعملی که پزشک برای شرایط اورژانسی داده است همیشه در دسترس باشد. در شرایط شدید یا تهدیدکننده حیات، باید از خدمات اورژانسی محل زندگی کمک گرفت.
نقش پرستار در مراقبت از بیمار سرطانی در منزل
مراقبت از بیمار سرطانی ممکن است برای خانواده از نظر جسمی و روحی دشوار باشد، به‌خصوص زمانی که بیمار به کمک مداوم، کنترل علائم، مراقبت از زخم، کمک در فعالیت‌های روزمره یا پیگیری دقیق درمان نیاز دارد.
در چنین شرایطی، استفاده از خدمات پرستاری در منزل می‌تواند بخشی از فشار مراقبتی خانواده را کاهش دهد. پرستار می‌تواند بر اساس سطح نیاز بیمار، در پایش وضعیت، مراقبت‌های تجویزشده، کمک به فعالیت‌های روزمره و هماهنگی با تیم درمان نقش داشته باشد.
در کنار مراقبت از بیمار، سلامت خود مراقب نیز اهمیت دارد. مراقبت طولانی‌مدت می‌تواند خسته‌کننده باشد و تقسیم مسئولیت میان اعضای خانواده و درخواست کمک از دیگران می‌تواند فشار مراقبتی را کاهش دهد.
نقش پرستار در مراقبت از بیمار در منزل
گاهی شرایط بیمار به‌گونه‌ای است که مراقبت خانوادگی به‌تنهایی کافی نیست. بیمار ممکن است به کنترل منظم علائم حیاتی، مراقبت از زخم، مدیریت داروها، کمک در جابه‌جایی یا مراقبت تخصصی‌تری نیاز داشته باشد.
در چنین شرایطی، استفاده از خدمات پرستار بیمار در منزل می‌تواند به خانواده کمک کند تا مراقبت‌ها با نظم و نظارت بیشتری انجام شوند. خدمات مراقبت در منزل می‌تواند بر اساس نیاز بیمار شامل کمک در مصرف دارو، مراقبت از زخم، پایش برخی علائم، کمک در فعالیت‌های روزمره و هماهنگی با تیم درمان باشد.
البته سطح مراقبت باید متناسب با وضعیت بیمار تعیین شود و در مواردی که بیمار نیاز به ارزیابی یا درمان فوری دارد، مراقبت خانگی جایگزین مراجعه به مرکز درمانی یا اورژانس نیست.
بیشتر بخوانید: تزریقات در منزل اصفهان
جمع بندی
مراقبت از بیماران سرطانی در منزل نیازمند صبر، نظم و توجه مداوم به تغییرات وضعیت بیمار است. مدیریت داروها، کنترل علائم، رعایت بهداشت، توجه به تغذیه و مایعات، حمایت روحی، حفظ ایمنی محیط و شناخت علائم هشدار، از مهم‌ترین بخش‌های این مراقبت هستند.
مهم است که خانواده تصور نکند باید همه کارها را به تنهایی انجام دهد. در بسیاری از شرایط، کمک گرفتن از پزشک، پرستار، متخصص تغذیه، فیزیوتراپیست یا سایر اعضای تیم درمان می‌تواند مراقبت از بیمار را ایمن‌تر و قابل‌مدیریت‌تر کند.
در نهایت، بهترین مراقبت در منزل مراقبتی است که در کنار توجه به نیازهای جسمی بیمار، آرامش، کرامت و استقلال او را نیز تا حد امکان حفظ کند.
