دلایل و ریشههای زردی نوزاد: راهنمای جامع برای والدین
زردی نوزاد (یرقان نوزادی) یک مشکل شایع، به خصوص در نوزادان تازه متولد شده است. این وضعیت زمانی رخ میدهد که سطح بیلیروبین، یک رنگدانه زرد که از تجزیه گلبولهای قرمز خون تولید میشود، در خون نوزاد بالا میرود. در اکثر موارد، زردی فیزیولوژیک و بیضرر است و خود به خود برطرف میشود، اما در برخی موارد میتواند نشانهای از یک مشکل جدیتر باشد و نیاز به درمان دارد. شناخت دلایل، علائم و روشهای درمانی زردی نوزاد برای هر پدر و مادری ضروری است. این مقاله به شما کمک میکند تا با جنبههای مختلف زردی نوزاد آشنا شوید و درک عمیقتری از این وضعیت کسب کنید.
بیلیروبین چیست و چرا باعث زردی میشود؟
برای درک زردی نوزاد، ابتدا باید بدانیم بیلیروبین چیست و چگونه در بدن عمل میکند. بیلیروبین یک رنگدانه زرد مایل به نارنجی است که از شکستن گلبولهای قرمز قدیمی و فرسوده در بدن تولید میشود. گلبولهای قرمز خون عمر محدودی دارند و پس از پایان عمر خود، توسط بدن تجزیه میشوند. محصول اصلی این تجزیه، هموگلوبین است که به بیلیروبین تبدیل میشود.
در حالت عادی و در بزرگسالان، این بیلیروبین توسط کبد پردازش میشود. کبد بیلیروبین را به شکلی قابل دفع از طریق صفرا به روده منتقل میکند و در نهایت، بیلیروبین از طریق مدفوع از بدن خارج میشود. همین بیلیروبین است که رنگ قهوهای مشخصی به مدفوع میدهد.
اما در نوزادان تازه متولد شده، وضعیت کمی متفاوت است. کبد نوزاد هنوز به طور کامل بالغ نشده و آنزیمهای لازم برای پردازش سریع بیلیروبین را به اندازه کافی تولید نمیکند. علاوه بر این، نوزادان گلبولهای قرمز بیشتری دارند که عمر کوتاهتری نسبت به گلبولهای قرمز بزرگسالان دارند، بنابراین تجزیه گلبولهای قرمز در بدن نوزاد بیشتر اتفاق میافتد و بیلیروبین بیشتری تولید میشود. این دو عامل باعث میشوند که بیلیروبین در خون نوزاد تجمع پیدا کند. هنگامی که سطح بیلیروبین در خون از حد مشخصی بالاتر میرود، این رنگدانه در بافتها، به خصوص پوست و سفیدی چشمها، رسوب کرده و باعث زردی نوزاد میشود.
دلایل شایع زردی نوزاد
زردی نوزاد میتواند دلایل مختلفی داشته باشد که در ادامه به برخی از رایجترین و مهمترین آنها اشاره میکنیم:
زردی فیزیولوژیک: این شایعترین نوع زردی نوزاد است که تقریباً در 60 درصد نوزادان ترم (با دوره بارداری کامل) و تا 80 درصد نوزادان نارس (پرهترم) رخ میدهد. همانطور که گفته شد، دلیل اصلی آن عدم بلوغ کامل کبد نوزاد است که نمیتواند بیلیروبین اضافی را به سرعت پردازش و دفع کند. معمولاً زردی فیزیولوژیک در روز دوم یا سوم پس از تولد ظاهر شده، در روزهای چهارم یا پنجم به اوج خود میرسد و سپس به تدریج و ظرف یک تا دو هفته برطرف میشود. این نوع زردی معمولاً بیخطر است و نیازی به درمان خاصی جز اطمینان از تغذیه کافی ندارد.
زردی شیر مادر: این نوع زردی به دو شکل کلی مشاهده میشود:
زردی ناشی از ناکافی بودن شیردهی: این حالت در هفته اول زندگی نوزاد رخ میدهد و بیشتر به دلیل عدم دریافت کافی شیر مادر توسط نوزاد است. وقتی نوزاد به اندازه کافی شیر نمیخورد، حرکات روده او کمتر میشود و بیلیروبین کمتری از طریق مدفوع دفع میشود. این مشکل با افزایش دفعات شیردهی، اطمینان از وضعیت صحیح شیردهی و تغذیه کافی نوزاد معمولاً بهبود مییابد.
زردی شیر مادر: این نوع زردی نسبتاً نادرتر است و معمولاً پس از هفته اول زندگی نوزاد آغاز شده و ممکن است تا چند هفته یا حتی چند ماه ادامه یابد. اعتقاد بر این است که مواد خاصی در شیر مادر باعث تداخل در پردازش بیلیروبین توسط کبد میشوند. این نوع زردی معمولاً بیضرر است و در بیشتر موارد نیازی به قطع شیردهی نیست، مگر اینکه سطح بیلیروبین به طور غیرعادی بالا باشد که در این صورت پزشک ممکن است برای مدت کوتاهی توقف شیردهی را توصیه کند تا سطح بیلیروبین کاهش یابد و سپس شیردهی دوباره از سر گرفته شود.
ناسازگاری گروه خونی: این یکی از جدیترین ریشه زردی نوزاد است. اگر گروه خونی مادر و نوزاد با هم سازگار نباشد (مانند زمانی که مادر Rh منفی و نوزاد Rh مثبت است، یا در ناسازگاریهای گروه خونی ABO)، بدن مادر ممکن است آنتیبادیهایی تولید کند که از طریق جفت به بدن نوزاد منتقل شده و به گلبولهای قرمز نوزاد حمله کرده و آنها را از بین ببرند. این تخریب سریع گلبولهای قرمز منجر به افزایش ناگهانی و شدید بیلیروبین میشود. این وضعیت نیاز به تشخیص و درمان فوری دارد تا از عوارض جدی جلوگیری شود.
بیماریهای ارثی و ژنتیکی: برخی بیماریهای ژنتیکی و ارثی میتوانند باعث افزایش بیلیروبین و زردی شوند، از جمله:
کمبود آنزیم G6PD (فاویسم): یک اختلال ژنتیکی که در آن گلبولهای قرمز آسیبپذیرتر هستند و با مواجهه با برخی عوامل به سرعت تجزیه میشوند.
سندرم گیلبرت: یک بیماری ژنتیکی خوشخیم که در آن کبد به اندازه کافی آنزیم مورد نیاز برای پردازش بیلیروبین را تولید نمیکند.
تالاسمی یا کمخونی: بیماریهایی که باعث تخریب بیش از حد گلبولهای قرمز میشوند.
خونریزی داخلی یا کبودیهای بزرگ: اگر نوزاد در حین تولد یا پس از آن دچار خونریزی داخلی یا کبودیهای بزرگ شود، این خون جمع شده در بافتها تجزیه شده و منجر به تولید بیلیروبین اضافی میشود که کبد نوزاد ممکن است نتواند آن را به سرعت دفع کند.
مشکلات کبدی: برخی بیماریهای نادرتر کبدی میتوانند باعث ناتوانی کبد در دفع بیلیروبین شوند:
هپاتیت نوزادی: التهاب کبد در نوزادان که میتواند ناشی از عفونتها (ویروسی یا باکتریایی) یا سایر علل باشد.
عفونتها: عفونتهای شدید در نوزاد میتوانند بر عملکرد کبد تأثیر بگذارند و منجر به زردی شوند. این عفونتها نیاز به درمان فوری آنتیبیوتیکی دارند.
نارس بودن نوزاد: نوزادان نارس به دلیل نارس بودن کبدشان و همچنین احتمال بیشتر وجود مشکلات دیگر مانند خونریزیهای داخلی یا عفونتها، بیشتر در معرض خطر زردی نوزاد شدید هستند. کبد نوزاد نارس حتی کمتر از یک نوزاد ترم قادر به پردازش بیلیروبین است.
دیابت مادر: نوزادانی که از مادران دیابتی متولد میشوند، ممکن است بیشتر در معرض خطر زردی باشند.
کمکاری تیروئید: در موارد نادر، کمکاری غده تیروئید در نوزاد میتواند باعث زردی طولانیمدت شود.
داروهای خاص: مصرف برخی داروها توسط مادر در دوران بارداری یا توسط نوزاد پس از تولد میتواند باعث افزایش سطح بیلیروبین شود.
علائم زردی نوزاد
مهمترین و بارزترین علامتهای زردی نوزاد، زرد شدن پوست و سفیدی چشمها است. این زردی معمولاً از سر شروع شده و به سمت پایین بدن گسترش مییابد، به این ترتیب:
صورت و سر: اولین ناحیهای که زردی در آن ظاهر میشود.
سینه و شکم: با افزایش سطح بیلیروبین، زردی به سمت تنه نوزاد پیشروی میکند.
پاها و کف دست و پا: در موارد شدیدتر، زردی به اندامهای انتهایی نیز میرسد.
برای بررسی زردی نوزاد، میتوانید به آرامی روی پوست نوزاد (معمولاً پیشانی، بینی یا سینه) فشار دهید. اگر پوست در آن ناحیه به رنگ زرد دیده شود، به خصوص پس از برداشتن فشار، نشانه زردی نوزاد است. این روش به خصوص در نور طبیعی بهتر قابل مشاهده است.
علاوه بر زردی پوست و چشمها، برخی علائم دیگر نیز ممکن است همراه با زردی ظاهر شوند که نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارند، زیرا میتوانند نشانهای از زردی شدید یا یک مشکل زمینهای باشند:
تب: بالا رفتن دمای بدن نوزاد.
بیحالی و ضعف: نوزاد بیش از حد خوابآلوده، بیحال و بدون انرژی به نظر میرسد.
مکیدن ضعیف سینه مادر یا شیشه شیر: نوزاد به خوبی شیر نمیخورد یا در شیر خوردن ضعیف است.
گریههای با صدای بلند: گریههای غیرعادی و بسیار بلند نوزاد.
کاهش وزن یا عدم افزایش وزن مناسب: نوزاد به اندازه کافی وزن نمیگیرد یا وزن کم میکند.
مدفوع کم رنگ یا ادرار تیره: مدفوع رنگ پریده (مانند رنگ خاک رس) یا ادرار تیره نشاندهنده مشکلات کبدی یا صفراوی است که نیاز به بررسی فوری دارد.
سفتی یا شلی غیرعادی بدن: نوزاد ممکن است بیش از حد سفت یا شل به نظر برسد.
تشنج: در موارد بسیار نادر و شدید زردی، ممکن است تشنج رخ دهد.
تشخیص زردی نوزاد
تشخیص زردی نوزاد معمولاً با معاینه فیزیکی توسط پزشک یا پرستار آغاز میشود. آنها به دقت پوست و چشمهای نوزاد را از نظر زردی بررسی میکنند. پس از معاینه اولیه، پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص و تعیین شدت زردی، آزمایشهای زیر را درخواست کند:
اندازهگیری سطح بیلیروبین: این مهمترین آزمایش برای تشخیص زردی است و میتواند به دو روش انجام شود:
آزمایش بیلیروبین: در این روش، یک دستگاه کوچک روی پوست نوزاد (معمولاً پیشانی یا قفسه سینه) قرار میگیرد و سطح بیلیروبین را از طریق پوست اندازهگیری میکند. این روش غیرتهاجمی و سریع است و اغلب برای غربالگری اولیه استفاده میشود.
آزمایش بیلیروبین سرم خون: اگر سطح بیلیروبین بالا باشد یا پزشک مشکوک به زردی شدید باشد، نمونه خون کوچکی از پاشنه پای نوزاد گرفته میشود تا سطح دقیق بیلیروبین در خون اندازهگیری شود. این روش دقیقتر است و برای تصمیمگیری در مورد نیاز به درمان استفاده میشود.
آزمایشهای تکمیلی: در صورتی که زردی شدید باشد، زودتر از 24 ساعت اول زندگی ظاهر شود، یا به درمان پاسخ ندهد، پزشک ممکن است برای یافتن علت زمینهای زردی، آزمایشهای دیگری را نیز درخواست کند:
گروه خونی و Rh نوزاد و مادر: برای بررسی ناسازگاری گروه خونی.
آزمایش کومبس مستقیم: برای بررسی وجود آنتیبادیهای مادر در گلبولهای قرمز نوزاد که نشاندهنده تخریب گلبولهای قرمز توسط سیستم ایمنی است.
شمارش کامل سلولهای خونی: برای بررسی کمخونی و سایر مشکلات خونی.
تستهای عملکرد کبد: برای بررسی سلامت کبد.
غربالگری عفونت: در صورت مشکوک بودن به عفونت.
غربالگری بیماریهای ژنتیکی و متابولیک: مانند کمبود G6PD یا کمکاری تیروئید.
پزشک با توجه به سطح بیلیروبین نوزاد، سن نوزاد (بر حسب ساعت از تولد)، و وجود هرگونه عوامل خطر، از نمودارهای خاصی برای تعیین نیاز به درمان استفاده میکند.
درمان زردی نوزاد
درمان زردی نوزاد به شدت زردی، سن نوزاد و علت زمینهای آن بستگی دارد. هدف اصلی درمان، کاهش سطح بیلیروبین برای جلوگیری از عوارض جدی، به خصوص آسیب مغزی است.
تغذیه مکرر و کافی: در موارد زردی فیزیولوژیک یا زردی ناشی از ناکافی بودن شیردهی، افزایش دفعات شیردهی (هر 2 تا 3 ساعت) میتواند به شدت کمککننده باشد. تغذیه مکرر به افزایش حرکات روده نوزاد کمک میکند و بیلیروبین بیشتری از طریق مدفوع دفع میشود. همچنین، آبرسانی کافی به بدن نوزاد نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
فتوتراپی (نور درمانی): این رایجترین و مؤثرترین روش درمانی برای زردی متوسط تا شدید است. در این روش، نوزاد زیر نورهای خاصی (معمولاً نور آبی-سبز با طول موج 460-490 نانومتر) قرار میگیرد. این نورها اشعه ماوراء بنفش ندارند و بیخطر هستند. نور باعث تغییر ساختار مولکولی بیلیروبین در پوست میشود و آن را به شکلی تبدیل میکند که حتی بدون پردازش کامل توسط کبد، قابل دفع از طریق ادرار و مدفوع باشد. در طول فتوتراپی، چشمان نوزاد برای محافظت با پوشش خاصی پوشانده میشود و نوزاد فقط با پوشک باقی میماند تا بیشترین سطح پوست در معرض نور قرار گیرد. فتوتراپی میتواند در بیمارستان یا در منزل انجام شود.
در بسیاری از موارد، برای راحتی والدین و نوزاد، اجاره دستگاه فتوتراپی در منزل میتواند گزینهای عالی باشد. این امکان به والدین اجازه میدهد تا در محیط آرام و آشنای خانه خود، بدون نیاز به بستری شدن طولانی در بیمارستان، درمان زردی نوزادشان را ادامه دهند. این روش علاوه بر کاهش استرس والدین، به تقویت پیوند مادر و نوزاد نیز کمک میکند، زیرا مادر میتواند در حین درمان به شیردهی و مراقبت از نوزاد بپردازد. دستگاههای فتوتراپی خانگی معمولاً ایمن و مؤثر هستند، اما استفاده از آنها باید تحت نظارت پزشک باشد.
تعویض خون: این روش درمانی در موارد بسیار شدید زردی، زمانی که سطح بیلیروبین به شدت بالا است و خطر آسیب مغزی وجود دارد، انجام میشود. در این روش، مقدار کمی از خون نوزاد به تدریج خارج شده و با خون تازه اهدایی جایگزین میشود. این فرآیند چندین بار تکرار میشود تا بخش قابل توجهی از بیلیروبین اضافی از بدن نوزاد خارج شود. تعویض خون یک روش تهاجمی است و معمولاً تنها زمانی انجام میشود که سایر روشهای درمانی مؤثر نباشند.
دارو درمانی: در برخی موارد خاص، پزشک ممکن است داروهایی را برای کمک به کاهش سطح بیلیروبین تجویز کند. به عنوان مثال، فنوباربیتال میتواند به کبد کمک کند تا بیلیروبین را سریعتر پردازش کند، اما به دلیل عوارض جانبی، به ندرت در نوزادان استفاده میشود.
درمان بیماری زمینهای: اگر زردی ناشی از یک بیماری خاص باشد (مانند عفونت، مشکلات کبدی مانند آترزی مجاری صفراوی، یا بیماریهای ارثی)، درمان آن بیماری ضروری است. به عنوان مثال، در صورت عفونت، آنتیبیوتیک تجویز میشود؛ در آترزی مجاری صفراوی، جراحی لازم است.
پیشگیری از زردی نوزاد
اگرچه نمیتوان از تمام موارد زردی نوزاد پیشگیری کرد، به خصوص زردی فیزیولوژیک که یک روند طبیعی است، اما اقداماتی وجود دارد که میتواند خطر ابتلا به زردی شدید و نیاز به درمانهای تهاجمیتر را به طور قابل توجهی کاهش دهد:
تغذیه کافی و مکرر: این مهمترین اقدام پیشگیرانه است. اطمینان از اینکه نوزاد به اندازه کافی شیر میخورد، به خصوص در روزهای اول پس از تولد، برای تحریک حرکات روده و دفع بیلیروبین از طریق مدفوع بسیار مهم است. نوزادان شیرخوار باید حداقل 8 تا 12 بار در 24 ساعت شیر بخورند. نوزادانی که با شیر خشک تغذیه میشوند نیز باید طبق برنامه و به میزان کافی شیر خشک دریافت کنند.
شیردهی زودهنگام: شروع شیردهی در اسرع وقت پس از تولد (ترجیحاً در ساعت اول) به تولید شیر اولیه یا کلستروم کمک میکند. کلستروم نه تنها سرشار از مواد مغذی و آنتیبادی است، بلکه یک ملین طبیعی نیز محسوب میشود که به دفع سریعتر مکونیوم (اولین مدفوع تیره و غلیظ نوزاد) و در نتیجه دفع بیلیروبین کمک میکند.
چکاپهای منظم پس از تولد: پزشک یا ماما معمولاً نوزاد را در 24 تا 72 ساعت اول پس از تولد از نظر زردی و سطح بیلیروبین بررسی میکنند. پیگیری این ملاقاتها و انجام آزمایشهای توصیه شده بسیار حیاتی است. والدین باید به علائم زردی در منزل توجه کنند و در صورت مشاهده هرگونه زردی، به خصوص زردی که به سرعت گسترش مییابد یا با علائم نگرانکننده دیگری همراه است، فوراً به پزشک اطلاع دهند.
شناسایی و مدیریت عوامل خطر: در صورت وجود عوامل خطر شناخته شده مانند ناسازگاری گروه خونی بین مادر و نوزاد (Rh منفی مادر و Rh مثبت نوزاد)، سابقه زردی شدید در خواهر و برادر بزرگتر نوزاد، یا نارس بودن نوزاد، پزشک مراقبتهای ویژهای را توصیه خواهد کرد. این ممکن است شامل نظارت دقیقتر بر سطح بیلیروبین و شروع زودهنگام درمان در صورت لزوم باشد.
جلوگیری از کم آبی بدن: اطمینان از اینکه نوزاد به خوبی آبرسانی میشود، از تجمع بیلیروبین جلوگیری میکند.
مصرف مکملهای ویتامین D: در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه میشوند، توصیه میشود مکمل ویتامین D تجویز شود. اگرچه این ارتباط مستقیمی با زردی ندارد، اما برای سلامت عمومی نوزاد مهم است.
خودداری از مصرف داروهای غیر ضروری: مادران در دوران بارداری و شیردهی باید از مصرف هرگونه داروی غیر ضروری بدون مشورت پزشک خودداری کنند، زیرا برخی داروها میتوانند بر کبد نوزاد تأثیر بگذارند.
زردی نوزاد یک وضعیت شایع است که در بیشتر موارد بیضرر است و خود به خود برطرف میشود. با این حال، مهم است که والدین علائم آن را بشناسند و در صورت مشاهده هرگونه نگرانی یا پیشرفت زردی، فوراً با پزشک مشورت کنند. تشخیص و درمان به موقع میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کرده و سلامت و آینده نوزاد شما را تضمین کند.
