عوارض قرص اورژانسی؛ اصول مصرف و عوارض آن
رابطه جنسی محافظت‌نشده، پاره شدن کاندوم یا فراموش کردن روش معمول پیشگیری از بارداری ممکن است نگرانی از بارداری ناخواسته را به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی، قرص اورژانسی یکی از روش‌هایی است که می‌تواند احتمال بارداری را کاهش دهد؛ اما زمان مصرف، نوع قرص و نحوه استفاده از آن اهمیت زیادی دارد.
بسیاری از افراد درباره عوارض قرص اورژانسی، تأثیر آن بر قاعدگی، احتمال ناباروری و خطر مصرف مکرر این دارو سؤال دارند. آگاهی از نحوه عملکرد این قرص کمک می‌کند تا بدون نگرانی غیرضروری و با رعایت اصول صحیح، از آن استفاده شود.
در این مقاله با انواع قرص اورژانسی، بهترین زمان مصرف، عوارض احتمالی، موارد احتیاط و زمان مناسب انجام تست بارداری آشنا می‌شوید.
قرص اورژانسی چیست و چگونه از بارداری جلوگیری می‌کند؟
قرص اورژانسی نوعی روش پیشگیری از بارداری است که پس از رابطه جنسی محافظت‌نشده یا شکست روش پیشگیری معمول استفاده می‌شود. برای مثال، اگر کاندوم پاره شود، رابطه بدون استفاده از روش پیشگیری انجام شده باشد یا مصرف قرص‌های ضدبارداری معمول فراموش شده باشد، می‌توان از روش‌های پیشگیری اورژانسی کمک گرفت.
بیشتر قرص‌های اورژانسی با به تأخیر انداختن یا جلوگیری از تخمک‌گذاری عمل می‌کنند؛ یعنی مانع آزاد شدن تخمک در زمان موردنظر می‌شوند تا احتمال لقاح کاهش پیدا کند.
نکته مهم: قرص اورژانسی داروی سقط جنین نیست و بارداری تثبیت‌شده را از بین نمی‌برد. همچنین این دارو از بیماری‌های مقاربتی جلوگیری نمی‌کند و نباید به‌عنوان جایگزین روش دائمی پیشگیری از بارداری استفاده شود.
انواع قرص اورژانسی و زمان صحیح مصرف
قرص‌های اورژانسی از نظر ترکیبات دارویی و مدت‌زمان مجاز مصرف با یکدیگر تفاوت دارند. انتخاب نوع مناسب به زمان سپری‌شده از رابطه، داروهای مصرفی و شرایط فرد بستگی دارد.
۱. قرص لوونورژسترل (Levonorgestrel)
لوونورژسترل یکی از رایج‌ترین ترکیبات مورد استفاده در قرص‌های اورژانسی است. این دارو معمولاً به شکل قرص ۱.۵ میلی‌گرمی عرضه می‌شود و باید هرچه زودتر پس از رابطه محافظت‌نشده مصرف شود.
زمان توصیه‌شده برای مصرف این دارو حداکثر ۷۲ ساعت پس از رابطه است؛ بااین‌حال، هرچه مصرف زودتر انجام شود، احتمال اثربخشی بیشتر خواهد بود.
برخی بسته‌بندی‌ها به‌جای یک قرص ۱.۵ میلی‌گرمی، شامل دو قرص ۰.۷۵ میلی‌گرمی هستند. در این حالت باید دستور مصرف همان فرآورده رعایت شود.
۲. قرص اولی‌پریستال استات (Ulipristal Acetate)
اولی‌پریستال استات نوع دیگری از قرص‌های پیشگیری اورژانسی است که معمولاً با دوز ۳۰ میلی‌گرم عرضه می‌شود.
این دارو را می‌توان تا ۱۲۰ ساعت یا پنج روز پس از رابطه محافظت‌نشده مصرف کرد. اولی‌پریستال در فاصله زمانی ۷۲ تا ۱۲۰ ساعت معمولاً نسبت به لوونورژسترل اثربخشی بیشتری دارد.
با توجه به تفاوت عملکرد این دو دارو، بهتر است انتخاب آن‌ها با مشورت پزشک یا داروساز انجام شود. همچنین نباید بدون راهنمایی تخصصی، لوونورژسترل و اولی‌پریستال را با فاصله زمانی کوتاه از یکدیگر مصرف کرد.
۳. آی‌یودی مسی به‌عنوان روش پیشگیری اورژانسی
اگرچه آی‌یودی مسی قرص نیست، یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری اورژانسی محسوب می‌شود. این وسیله باید توسط پزشک یا فرد متخصص و معمولاً تا پنج روز پس از رابطه در رحم قرار داده شود. مزیت آن این است که می‌تواند پس از قرارگیری، به‌عنوان روش پیشگیری طولانی‌مدت نیز استفاده شود.
بنابراین اگر زمان زیادی از رابطه گذشته یا اثربخشی بیشتر اهمیت دارد، مشورت درباره این روش هم می‌تواند مفید باشد.
عوارض قرص اورژانسی چیست؟
قرص اورژانسی مانند سایر داروهای هورمونی ممکن است در بعضی افراد عوارضی ایجاد کند. بیشتر این عوارض خفیف و موقتی هستند و معمولاً بدون نیاز به درمان خاص برطرف می‌شوند.
از شایع‌ترین عوارض قرص اورژانسی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
تهوع و گاهی استفراغ: ممکن است چند ساعت پس از مصرف دارو ایجاد شود.
سردرد و سرگیجه: بعضی افراد پس از مصرف قرص احساس سردرد یا سبکی سر دارند.
درد یا گرفتگی شکم: ممکن است شبیه دردهای دوران قاعدگی باشد.
حساس شدن سینه‌ها: احساس درد یا سنگینی در ناحیه سینه از عوارض احتمالی است.
خستگی و بی‌حالی: احساس ضعف یا خستگی موقت در برخی افراد گزارش می‌شود.
لکه‌بینی و خونریزی نامنظم: ممکن است چند روز پس از مصرف، لکه‌بینی یا خونریزی خفیف اتفاق بیفتد.
این علائم معمولاً طی مدت کوتاهی کاهش پیدا می‌کنند. بااین‌حال، شدت زیاد یا طولانی شدن آن‌ها نیازمند بررسی پزشکی است.
تأثیر قرص اورژانسی بر پریود و چرخه قاعدگی
یکی از نگرانی‌های رایج پس از مصرف قرص اورژانسی، تغییر زمان قاعدگی است. این دارو ممکن است باعث شود پریود بعدی زودتر یا دیرتر از زمان معمول اتفاق بیفتد.
همچنین ممکن است میزان خونریزی تغییر کند یا لکه‌بینی خفیفی پیش از شروع قاعدگی مشاهده شود. این تغییرات معمولاً موقتی هستند و به‌تنهایی به معنای بارداری یا آسیب به رحم نیستند.
اگر پریود بیش از یک هفته از زمان مورد انتظار عقب افتاد، بهتر است تست بارداری انجام شود. همچنین حتی اگر خونریزی اتفاق افتاد، در صورت غیرمعمول بودن آن یا وجود علائم مشکوک، انجام تست می‌تواند ضروری باشد.
اصول صحیح مصرف قرص اورژانسی
برای افزایش احتمال موفقیت روش پیشگیری اورژانسی، رعایت زمان و دستور مصرف اهمیت زیادی دارد. مهم‌ترین اصل این است که مصرف دارو را به تأخیر نیندازید و نوع قرص را بر اساس ترکیب و دستورالعمل آن بشناسید.
هرچه زودتر اقدام کنید: منتظر روز بعد یا نزدیک شدن به پایان مهلت مصرف نمانید.
دستور مصرف را بررسی کنید: دوز و تعداد قرص‌ها به نوع و مقدار ماده مؤثره بستگی دارد.
در صورت استفراغ پیگیری کنید: اگر تا دو ساعت پس از مصرف قرص استفراغ کردید، ممکن است نیاز به تکرار دوز وجود داشته باشد. در این شرایط با داروساز یا پزشک تماس بگیرید.
پس از مصرف، رابطه محافظت‌نشده نداشته باشید: قرص اورژانسی از رابطه‌های بعدی در همان چرخه قاعدگی محافظت نمی‌کند.
داروهای مصرفی خود را اعلام کنید: بعضی داروها ممکن است اثربخشی قرص اورژانسی را کاهش دهند.
نکته دیگر اینکه اگر از قرص اولی‌پریستال استفاده کرده‌اید، برای شروع یا ازسرگیری روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری باید پنج روز صبر کنید؛ زیرا مصرف هم‌زمان یا زودهنگام داروهای حاوی پروژستین می‌تواند اثربخشی اولی‌پریستال را کاهش دهد. در مورد لوونورژسترل، شروع یا ازسرگیری روش هورمونی معمولاً بلافاصله امکان‌پذیر است. در هر دو حالت باید تا مؤثر شدن روش معمول پیشگیری، از کاندوم استفاده شود.
آیا مصرف مکرر قرص اورژانسی خطرناک است؟
قرص اورژانسی برای شرایط اضطراری طراحی شده و بهتر است به‌عنوان روش همیشگی پیشگیری از بارداری استفاده نشود.
مصرف مکرر آن ممکن است باعث افزایش احتمال بی‌نظمی قاعدگی، لکه‌بینی، تهوع و سایر عوارض موقت شود. همچنین روش‌های اورژانسی در مقایسه با روش‌های منظم پیشگیری، احتمال شکست بیشتری دارند.
بااین‌حال، مصرف مجدد قرص اورژانسی لزوماً به معنای آسیب دائمی به بدن یا ناباروری نیست. شواهد موجود نشان نمی‌دهند که استفاده از قرص‌های اورژانسی باعث کاهش باروری در آینده شود.
اگر فرد به‌طور مکرر به پیشگیری اورژانسی نیاز پیدا می‌کند، بهتر است درباره روش‌های مطمئن‌تر و مناسب‌تر مانند قرص‌های پیشگیری منظم، کاندوم، آی‌یودی یا سایر روش‌های پیشگیری با پزشک مشورت کند.
چه زمانی بعد از مصرف قرص اورژانسی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر عوارض قرص اورژانسی خفیف هستند؛ اما بعضی علائم نیاز به بررسی پزشکی دارند. اگر درد شدید یا مداوم در قسمت پایین شکم، خونریزی بسیار شدید، سرگیجه شدید یا ضعف غیرمعمول ایجاد شد، باید به پزشک مراجعه کرد.
به‌خصوص اگر پس از مصرف قرص، تست بارداری مثبت شد و فرد دچار درد شدید یا یک‌طرفه شکم، درد شانه، ضعف یا حالت غش شد، باید احتمال بارداری خارج از رحم بررسی شود و مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
همچنین در شرایط زیر انجام تست بارداری توصیه می‌شود:
پریود بیش از یک هفته از زمان مورد انتظار عقب افتاده باشد.
سه هفته از مصرف قرص اورژانسی گذشته باشد و خونریزی قاعدگی رخ نداده باشد.
خونریزی بعد از مصرف بسیار متفاوت از قاعدگی معمول باشد.
علائم احتمالی بارداری ادامه داشته باشند.
تست بارداری در زمان مناسب کمک می‌کند مشخص شود روش پیشگیری اورژانسی موفق بوده است یا خیر.
سوالات متداول درباره قرص اورژانسی
آیا قرص اورژانسی باعث ناباروری می‌شود؟
خیر. شواهد علمی نشان نمی‌دهند که قرص‌های اورژانسی باعث ناباروری یا کاهش توانایی بارداری در آینده شوند. باروری پس از مصرف این داروها به حالت طبیعی خود بازمی‌گردد.
آیا قرص اورژانسی صددرصد از بارداری جلوگیری می‌کند؟
خیر. هیچ روش پیشگیری اورژانسی خوراکی اثربخشی صددرصدی ندارد. زمان مصرف، نوع دارو، زمان تخمک‌گذاری، وزن بدن و برخی داروهای هم‌زمان می‌توانند بر میزان اثربخشی تأثیر بگذارند.
آیا بعد از مصرف قرص اورژانسی ممکن است پریود عقب بیفتد؟
بله. تغییر زمان قاعدگی یکی از عوارض احتمالی این دارو است. اگر تأخیر بیش از یک هفته باشد یا سه هفته از مصرف گذشته باشد، انجام تست بارداری توصیه می‌شود.
آیا قرص اورژانسی باعث سقط جنین می‌شود؟
خیر. قرص‌های اورژانسی با تأخیر انداختن یا جلوگیری از تخمک‌گذاری عمل می‌کنند و داروی سقط جنین نیستند. این داروها بارداری تثبیت‌شده را از بین نمی‌برند.
اگر بعد از مصرف قرص دوباره رابطه محافظت‌نشده داشته باشیم چه اتفاقی می‌افتد؟
قرص اورژانسی از رابطه‌های بعدی محافظت نمی‌کند و احتمال بارداری همچنان وجود دارد. در این شرایط باید هرچه سریع‌تر برای انتخاب روش مناسب پیشگیری اورژانسی با پزشک یا داروساز مشورت کرد.
بیشتر بخوانید: علائم خطر در سالمندان؛ نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند
جمع بندی
قرص اورژانسی یکی از روش‌های مؤثر برای کاهش احتمال بارداری پس از رابطه محافظت‌نشده یا شکست روش پیشگیری است؛ اما اثربخشی آن به زمان مصرف، نوع دارو و شرایط فرد بستگی دارد.
تهوع، سردرد، سرگیجه، درد شکم، لکه‌بینی و تغییر زمان قاعدگی از عوارض احتمالی این دارو هستند که معمولاً موقتی‌اند. مصرف قرص اورژانسی به‌طور معمول باعث ناباروری نمی‌شود، اما نباید جایگزین روش‌های منظم پیشگیری از بارداری شود.
در نهایت، شناخت نوع قرص، رعایت دستور مصرف، توجه به تداخلات دارویی و انجام تست بارداری در زمان مناسب، به استفاده ایمن‌تر و مؤثرتر از این روش کمک می‌کند.
