سکته مغزی چطور اتفاق میافتد؟ علائم و راهکارهای پیشگیری
سکته مغزی، که خیلیها به آن “حمله مغزی” هم میگویند، یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که میتواند زندگی فرد را در یک لحظه تغییر دهد. این اتفاق زمانی میافتد که خونرسانی به بخشی از مغز ناگهان قطع یا کم میشود. مغز برای زنده ماندن و کار کردن به اکسیژن و مواد غذایی نیاز دارد و اگر این جریان خون متوقف شود، سلولهای مغزی در عرض چند دقیقه شروع به از بین رفتن میکنند. دانستن اینکه سکته مغزی چیست، چه علائمی دارد و چطور میتوان از آن پیشگیری کرد، یک مهارت حیاتی است که میتواند جان شما یا عزیزانتان را نجات دهد. در این مقاله، به زبان ساده توضیح میدهیم که سکته مغزی چطور اتفاق میافتد و چگونه میتوان با آن مقابله کرد.
سکته مغزی چطور اتفاق میافتد؟
سکته مغزی دو نوع اصلی دارد که هر کدام به یک دلیل متفاوت رخ میدهند:
۱. سکته مغزی ایسکمیک (نوع انسدادی)
این نوع سکته مغزی رایجترین نوع است و حدود ۸۷ درصد از کل موارد را شامل میشود. در این حالت، جریان خون به دلیل یک لخته یا پلاک چربی در یکی از رگهای خونی مغز مسدود میشود. این انسداد میتواند به دو شکل رخ دهد:
لختههای محلی (ترومبوتیک): به مرور زمان، چربی و کلسترول در دیواره رگهای مغز رسوب میکنند. این رسوبات باعث تنگ و سفت شدن رگها (آترواسکلروز) شده و ممکن است روی آنها لخته خون تشکیل شود که به طور کامل مسیر را مسدود میکند. این فرآیند اغلب در رگهای خونی که قبلاً به دلیل فشار خون بالا یا دیابت آسیب دیدهاند، اتفاق میافتد.
لختههای سرگردان (آمبولیک): یک لخته خون یا یک تکه پلاک چربی (آمبولوس) از جای دیگری در بدن (معمولاً از قلب یا رگهای گردن) جدا میشود و به سمت مغز حرکت میکند. این لخته در یک رگ کوچکتر مغز گیر میکند و خونرسانی را متوقف میکند. این نوع سکته اغلب در افرادی که دارای بیماریهای قلبی مانند فیبریلاسیون دهلیزی هستند، رخ میدهد.
۲. سکته مغزی هموراژیک (نوع خونریزیدهنده)
این نوع سکته مغزی زمانی اتفاق میافتد که یکی از رگهای خونی مغز پاره میشود و خونریزی میکند. این خونریزی باعث فشار زیاد روی بافتهای مغزی شده و به آنها آسیب میرساند. این وضعیت به دو دلیل عمده رخ میدهد:
خونریزی داخل مغز (خونریزی داخل مغزی): رگ خونی داخل مغز پاره میشود. این حالت معمولاً به دلیل فشار خون بسیار بالا و آسیب به دیواره رگها رخ میدهد.
خونریزی در اطراف مغز (خونریزی زیر عنکبوتیه): رگ خونی در فضای بین مغز و غشای پوشاننده آن پاره میشود. این نوع خونریزی اغلب به خاطر پاره شدن یک آنوریسم اتفاق میافتد. آنوریسم یک ناحیه ضعیف و شبیه به بادکنک در دیواره رگ است که ممکن است ناگهان بترکد.
علائم سکته مغزی: چطور سریع تشخیص دهیم؟
زمان در سکته مغزی حیاتی است. هرچه زودتر فرد به درمانگاه برسد، احتمال نجات سلولهای مغزی و بهبودی کامل بیشتر است. برای تشخیص سریع، میتوانید از یک قانون ساده به نام F.A.S.T استفاده کنید:
F – Face drooping (افتادگی صورت): از فرد بخواهید لبخند بزند. ببینید آیا یک طرف صورتش بیحس است یا افتاده به نظر میرسد.
A – Arm weakness (ضعف بازو): از فرد بخواهید هر دو بازو را همزمان بالا ببرد. آیا یکی از بازوها به سمت پایین میافتد؟
S – Speech difficulty (مشکل در صحبت کردن): از او بخواهید یک جمله ساده را تکرار کند. آیا حرف زدنش نامفهوم، درهم و برهم یا عجیب است؟
T – Time to call emergency (زمان تماس با اورژانس): اگر هر یک از این علائم را دیدید، حتی اگر خفیف بودند، بلافاصله با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
علائم دیگری هم ممکن است رخ دهند، مثل:
بیحسی یا ضعف ناگهانی در یک سمت بدن.
مشکل ناگهانی در بینایی (تاری دید یا از دست دادن بینایی در یک یا هر دو چشم).
مشکل ناگهانی در راه رفتن، سرگیجه، یا از دست دادن تعادل.
سردرد بسیار شدید و ناگهانی بدون هیچ دلیلی.
یادتان باشد: حتی اگر علائم فقط برای چند دقیقه ظاهر شدند و بعد ناپدید شدند، باز هم باید به پزشک مراجعه کنید. این میتواند یک “مینی سکته” (TIA) باشد که یک هشدار جدی است و نشان میدهد خطر سکته مغزی بزرگتر در آینده وجود دارد.
چه عواملی باعث سکته مغزی میشوند؟
بسیاری از عوامل خطر سکته مغزی قابل کنترل هستند. با تغییر در سبک زندگی و مدیریت پزشکی، میتوانید ریسک خود را به شدت کاهش دهید.
عوامل قابل کنترل:
فشار خون بالا: این مهمترین عامل خطر است. فشار خون بالا به رگهای خونی آسیب میزند و باعث میشود دیواره رگها ضعیف و سخت شوند.
کلسترول بالا: میتواند باعث تشکیل پلاک در رگها و در نتیجه سکته مغزی ایسکمیک شود.
دیابت: قند خون بالا به رگهای خونی آسیب میرساند و خطر سکته را افزایش میدهد.
بیماریهای قلبی: مثلاً فیبریلاسیون دهلیزی (نوعی ضربان قلب نامنظم) که میتواند باعث تشکیل لخته در قلب و حرکت آن به سمت مغز شود.
سیگار کشیدن: نیکوتین و مواد شیمیایی سیگار به رگها آسیب میزنند، فشار خون را بالا میبرند و باعث افزایش غلظت خون میشوند.
چاقی و رژیم غذایی ناسالم: خوردن غذاهای پرچرب و پرنمک و کمتحرکی به چاقی، فشار خون بالا و کلسترول بالا منجر میشود.
مصرف الکل: مصرف زیاد الکل میتواند فشار خون را بالا ببرد و خطر سکته مغزی را افزایش دهد.
عوامل غیرقابل کنترل:
سن: با افزایش سن، خطر سکته مغزی هم بیشتر میشود.
سابقه خانوادگی: اگر در خانواده شما کسی سابقه سکته مغزی داشته، احتمال آن برای شما هم بیشتر است.
جنسیت: سکته مغزی در زنان، به ویژه پس از یائسگی، شایعتر است.
نژاد و قومیت: برخی گروههای قومی به دلیل تفاوتهای ژنتیکی و عوامل محیطی، بیشتر در معرض خطر سکته مغزی قرار دارند.
پیشگیری از سکته مغزی
پیشگیری بهترین راه مبارزه با سکته مغزی است. با رعایت چند نکته ساده میتوانید از خودتان مراقبت کنید.
۱. مدیریت پزشکی و کنترل عوامل خطر:
فشار خون، دیابت و کلسترول خود را کنترل کنید. معاینات منظم را فراموش نکنید و اگر دارو دارید، به موقع مصرف کنید.
بیماریهای قلبی را جدی بگیرید. اگر مشکل قلبی دارید، حتماً با پزشکتان مشورت کنید. ممکن است لازم باشد از داروهای رقیقکننده خون استفاده کنید تا از تشکیل لخته جلوگیری شود.
۲. تغییر در سبک زندگی:
غذای سالم بخورید: مصرف میوهها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئینهای کمچرب را در اولویت قرار دهید. نمک، چربی و قند را به حداقل برسانید.
ورزش کنید: حداقل ۳۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط (مثل پیادهروی سریع) در بیشتر روزهای هفته انجام دهید.
سیگار را ترک کنید: سیگار کشیدن یکی از بزرگترین عوامل خطر قابل پیشگیری برای سکته مغزی است.
مصرف الکل را محدود کنید.
وزن سالمی داشته باشید: کاهش وزن میتواند به کنترل فشار خون و دیابت کمک کند.
بعد از سکته مغزی: درمان و توانبخشی
درمان فوری سکته مغزی حیاتی است. هدف اصلی این است که در سریعترین زمان ممکن، جریان خون به مغز برگردد.
درمان سکته مغزی ایسکمیک:
داروهای حلکننده لخته (tPA): اگر در ۴.۵ ساعت اول به بیمارستان برسید، پزشک میتواند داروی خاصی را تزریق کند که لخته را حل میکند و جریان خون را به مغز باز میگرداند.
جراحیهای درون عروقی (ترومبکتومی): در مواردی که tPA مؤثر نباشد یا فرد دیر به بیمارستان برسد، پزشک ممکن است با استفاده از ابزارهای مخصوص (کاتتر)، لخته را از رگ خارج کند.
درمان سکته مغزی هموراژیک:
در این نوع سکته، هدف کنترل خونریزی و کاهش فشار روی مغز است.
داروها: برای کاهش فشار خون و کنترل خونریزی استفاده میشوند.
جراحی: ممکن است برای برداشتن خونریزی و کم کردن فشار از روی مغز، نیاز به جراحی باشد.
توانبخشی:
پس از درمان اولیه، مرحله توانبخشی برای کمک به فرد در بازیابی تواناییهای از دست رفته آغاز میشود. این فرآیند ممکن است شامل موارد زیر باشد:
فیزیوتراپی: برای بازیابی حرکت و قدرت عضلانی.
کاردرمانی: برای کمک به فرد در انجام کارهای روزمره مانند لباس پوشیدن و غذا خوردن.
گفتاردرمانی: برای بهبود صحبت کردن و مشکلات بلع.
مشاوره روانشناختی: برای کمک به فرد در مقابله با مشکلات روحی مانند افسردگی و اضطراب.
عوارض سکته مغزی
عوارض سکته مغزی تنها به مشکلات حرکتی محدود نمیشود و میتواند جنبههای مختلف زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
مشکلات فیزیکی: این عوارض شامل ضعف یا فلج در یک سمت بدن، مشکلات در تعادل و هماهنگی، و مشکلات در بلع میشود.
مشکلات شناختی: فرد ممکن است دچار اختلال در حافظه، تمرکز، حل مسئله و تفکر شود.
مشکلات عاطفی: سکته مغزی میتواند منجر به تغییرات خلقی، افسردگی، اضطراب و از دست دادن کنترل عاطفی شود. این مشکلات میتوانند به دلیل آسیب به بخشهایی از مغز یا به دلیل شوک ناشی از تجربه سکته مغزی باشند.
مشکلات ارتباطی: فرد ممکن است دچار آفازی (مشکل در صحبت کردن و درک زبان) شود. این مشکل میتواند بر توانایی فرد در برقراری ارتباط با دیگران تأثیر بگذارد و باعث انزوا شود.
نقش خانواده و مراقبان
نقش خانواده و مراقبان در فرایند بهبودی فرد مبتلا به سکته مغزی بسیار مهم است. مراقبت از فردی که دچار سکته مغزی شده است، به صبر، دانش و حمایت عاطفی نیاز دارد.
آموزش و آگاهی: خانوادهها باید علائم سکته مغزی را بشناسند و بدانند در مواقع اضطراری چه کاری انجام دهند. همچنین، یادگیری نحوه کمک به فرد در انجام تمرینات توانبخشی و فعالیتهای روزمره ضروری است.
حمایت روانی: سکته مغزی میتواند منجر به افسردگی و اضطراب در فرد شود. حمایت عاطفی، گوش دادن به صحبتهای او و تشویق برای ادامه درمان، نقش مهمی در بهبود او دارد.
مراقبت از خود: مراقبان نیز باید به سلامت جسمی و روانی خود توجه کنند، زیرا مراقبت از فرد دیگر میتواند استرسزا باشد. استفاده از گروههای حمایتی یا مشاور میتواند کمککننده باشد.
سکته مغزی یک وضعیت قابل پیشگیری و قابل درمان است. با داشتن اطلاعات کافی، میتوانیم به خود و عزیزانمان کمک کنیم تا از این خطر جدی در امان بمانیم و در صورت بروز، بهترین شانس را برای بهبودی کامل داشته باشیم.
حقایق و آمارهای مهم در مورد سکته مغزی
دانستن برخی آمارها و حقایق کلیدی میتواند اهمیت پیشگیری و اقدام سریع را بیشتر نشان دهد:
فراوانی: سکته مغزی دومین علت اصلی مرگ و میر در جهان و یکی از دلایل اصلی ناتوانی در بزرگسالان است.
سن: هرچند سکته مغزی اغلب در افراد مسن رخ میدهد، اما در حال حاضر شیوع آن در بین جوانان نیز رو به افزایش است.
هزینه: سکته مغزی هزینههای درمانی و توانبخشی زیادی را به فرد و سیستم درمانی تحمیل میکند.
جنسیت: اگرچه سکته مغزی در مردان شایعتر است، اما زنان بیشتری به دلیل سکته مغزی جان خود را از دست میدهند.
تکنولوژیهای نوین در تشخیص و درمان
پزشکی در حوزه سکته مغزی پیشرفتهای چشمگیری داشته است.
تصویربرداری پیشرفته: استفاده از سیتی اسکن و امآرآی با کنتراست میتواند محل دقیق لخته یا خونریزی را در مغز نشان دهد و به پزشک کمک کند تا نوع سکته را به درستی تشخیص دهد.
هوش مصنوعی: الگوریتمهای هوش مصنوعی میتوانند با تحلیل تصاویر مغزی، به سرعت مناطق آسیبدیده را شناسایی کرده و به پزشک در تصمیمگیری سریعتر برای درمان کمک کنند.
درمانهای رباتیک: رباتهای توانبخشی به افراد کمک میکنند تا حرکات از دست رفته خود را با دقت و تکرار بیشتری تمرین کنند.
زندگی پس از سکته مغزی
موفقیت در بهبودی پس از سکته مغزی به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
شدت آسیب: هرچه آسیب به مغز کمتر باشد، شانس بهبودی کامل بیشتر است.
سن و سلامت عمومی فرد: جوانان و افرادی که وضعیت جسمی بهتری دارند، معمولاً بهتر بهبود مییابند.
حمایت خانواده: حمایت عاطفی و عملی خانواده تأثیر بسیار زیادی در روحیه و موفقیت فرد در توانبخشی دارد.
در نهایت، سکته مغزی یک وضعیت قابل پیشگیری و قابل مدیریت است. با داشتن اطلاعات کافی، میتوانیم به خود و عزیزانمان کمک کنیم تا از این خطر جدی در امان بمانیم و در صورت بروز، بهترین شانس را برای بهبودی کامل داشته باشیم.
