علائم سنگ کلیه | راهنمای جامع و هشدارهای اورژانسی
سنگ کلیه (Urolithiasis) یک اختلال شایع دستگاه ادراری است که در آن مواد محلول در ادرار به دلایل مختلف (کمآبی، رژیم غذایی، اختلالات متابولیک) فوق اشباع شده و تبلور مییابند. این سنگهای سخت در کلیه شکل گرفته و عامل یکی از شدیدترین دردهایی هستند که فرد میتواند تجربه کند. شیوع این بیماری در مردان بیشتر از زنان است و نرخ عود آن بالاست.
پاتوفیزیولوژی درد: علائم سنگ کلیه تا زمانی که سنگ در لگنچه کلیه ثابت است، معمولاً خاموش باقی میمانند. اما زمانی که سنگ حرکت کرده و وارد حالب (Ureter) میشود، دو عامل اصلی باعث ایجاد درد شدید میشوند:
۱. انسداد مکانیکی: سنگ مسیر جریان ادرار را مسدود میکند و باعث تجمع ادرار در پشت خود (هیدرونفروز) و کشیدگی کپسول کلیه میشود. کشیدگی کپسول کلیه، که سرشار از گیرندههای درد است، عامل اصلی درد شدید است.
۲. اسپاسم حالب: بدن تلاش میکند تا با انقباضات شدید و مکرر حالب (Peristalsis) سنگ را به سمت پایین هدایت کند. این اسپاسمهای عضلانی عامل ماهیت موجی و کولیکی درد هستند.
کولیک کلیوی – بارزترین و شدیدترین علامت
کولیک کلیوی، درد مشخصه سنگ کلیه، یک وضعیت بالینی اورژانسی است و دارای ویژگیهای خاصی است که آن را از سایر دردهای شکمی متمایز میکند.
۱. شروع، محل و کیفیت درد
شروع ناگهانی: درد معمولاً به طور ناگهانی آغاز میشود و در مدت کوتاهی به حداکثر شدت خود میرسد.
محل اولیه: محل اصلی درد در پهلو و ناحیه پشتی زیر دندهها (ناحیه کمری-دندهای) است که به طور مستقیم با محل قرارگیری کلیه در ارتباط است.
کیفیت درد: درد به صورت تیز، برنده، اسپاسمی و غیرقابل تحمل توصیف میشود. این درد ماهیتی موجی دارد؛ یعنی شدت آن بین دورههای اوج و فروکش متغیر است.
عدم تسکین با تغییر وضعیت: بیمار در حین کولیک کلیوی بسیار بیقرار است و دائم در تلاش برای یافتن وضعیتی است که درد را کاهش دهد، اما معمولاً موفق نمیشود. این بیقراری (Restlessness) یک نشانه کلیدی بالینی است.
۲. انتشار درد (Pain Radiation)
با حرکت سنگ به سمت پایین حالب، مسیر انتشار درد نیز تغییر میکند و سرنخهای مهمی در مورد موقعیت سنگ به پزشک میدهد:
بالای حالب: درد در پهلو و کمر متمرکز است.
حالب میانی: درد به سمت شکم در همان طرف سنگ، به ویژه در ناحیه میانی-تحتانی شکم (Lower Quadrants) گسترش مییابد.
حالب تحتانی (نزدیک مثانه): درد به ناحیه کشاله ران (Groin) و اندامهای تناسلی سرایت میکند.
در مردان: انتشار به بیضهها یا نوک آلت تناسلی.
در زنان: انتشار به لبهای بزرگ یا واژن.
علائم دستگاه ادراری
این گروه از علائم مستقیماً ناشی از تماس سنگ با دیواره حالب و مثانه و انسداد جریان ادرار هستند.
۳. هماتوری (وجود خون در ادرار)
شیوع: هماتوری (Hematuria) یکی از شایعترین علائم سنگ کلیه است که به دلیل آسیب و خراشیدگی پوشش داخلی مجاری ادراری توسط سنگ ایجاد میشود.
انواع:
هماتوری ماکروسکوپی: خون به وضوح قابل مشاهده است و ادرار صورتی، قرمز یا قهوهای به نظر میرسد.
هماتوری میکروسکوپی: خونریزی کم است و تنها در آزمایش ادرار (Urinalysis) زیر میکروسکوپ قابل تشخیص است.
۴. علائم تحریک مثانه و دیساوری
هنگامی که سنگ به حالب انتهایی یا مثانه میرسد، باعث تحریک شدید دیواره مثانه میشود:
تکرر ادرار (Frequency): نیاز به ادرار کردن در فواصل زمانی کوتاه.
فوریت ادرار (Urgency): نیاز ناگهانی و شدید به دفع ادرار.
دیساوری (Dysuria): احساس سوزش و درد هنگام دفع ادرار که ممکن است با عفونت ادراری اشتباه گرفته شود.
۵. علائم انسداد جریان ادرار
اولیگوری یا آنوری: اگر انسداد حالب کامل باشد، مقدار ادرار تولید شده و دفع شده (خروجی ادرار) به شدت کاهش مییابد (اولیگوری). در صورت انسداد هر دو کلیه یا تنها کلیه فعال، قطع کامل ادرار (آنوری) رخ میدهد.
ادرار بدبو و کدر: تجمع گلبولهای سفید و چرک در ادرار، به دلیل عفونت همزمان، باعث کدر و بدبو شدن ادرار میشود.
علائم سیستمیک و هشدارهای حیاتی عفونت
این علائم نشاندهنده واکنشهای عمومی بدن به درد شدید و بروز یک عارضه ثانویه خطرناک، یعنی عفونت، هستند.
۶. تهوع و استفراغ
مکانیسم رفلکسی: شدت درد ناشی از کولیک کلیوی، و ارتباط نزدیک عصبی بین کلیهها و دستگاه گوارش (رفلکس رنو-ویسکرال)، منجر به تهوع و استفراغ میشود.
پیامد بالینی: استفراغ مداوم میتواند به دهیدراتاسیون (کمآبی) شدید منجر شده و نیازمند تجویز مایعات وریدی باشد.
۷. تب و لرز – زنگ خطر اورژانس
مهمترین هشدار: ظهور تب بالا (معمولاً بالای ۳۸.۵ درجه سانتیگراد) و لرزهای شدید (Rigors) در کنار درد کلیوی، یک اورژانس پزشکی حاد است.
پاتوفیزیولوژی عفونت: این ترکیب علامت نشاندهنده عفونت کلیه همراه با انسداد (Pyonephrosis یا Pyelonephritis انسدادی) است. ادرار آلوده در پشت سنگ محبوس شده و باکتریها میتوانند وارد جریان خون شوند (Urosepsis یا سپسیس ادراری). این وضعیت میتواند به شوک سپتیک و مرگ منجر شود و نیاز به درمان فوری با آنتیبیوتیک و رفع انسداد (معمولاً با استنت یا نفرستومی) دارد.
انواع سنگها کلیه
نوع شیمیایی سنگ بر پاتوژنسیته و ویژگیهای علائم تأثیر میگذارد، هرچند که کولیک کلیوی در همه آنها مشترک است.
۱. علائم سنگهای استروویت
این سنگها در اثر عفونتهای مزمن ادراری توسط باکتریهای خاص (تولیدکننده اورهآز) ایجاد میشوند.
ویژگیها: اغلب بسیار بزرگ شده و میتوانند کل سیستم جمعآوری کلیه را پر کنند (سنگهای شاخ گوزنی). علائم درد ممکن است کمتر از حد انتظار باشد، اما با علائم عفونتهای مکرر، ادرار بدبو و چرک همراه است.
۲. سنگهای خاموش و کوچک
سنگهای کلیوی خاموش: سنگهایی که در کلیه ثابت ماندهاند، به ویژه سنگهای کورال یا شاخ گوزنی بزرگ که انسداد کامل ایجاد نکردهاند. این سنگها ممکن است فقط با درد مبهم، احساس پری در پهلو یا هماتوری میکروسکوپی خود را نشان دهند.
سنگهای کوچک و دفع سریع: سنگهای زیر ۵ میلیمتر ممکن است تنها درد خفیف تا متوسطی را ایجاد کنند و طی چند روز به صورت خود به خود دفع شوند. بیمار ممکن است دفع “شن” یا “ذرات ریز” را در ادرار خود مشاهده کند.
۳. علائم در جمعیتهای خاص
کودکان: علائم ممکن است غیر اختصاصیتر باشند و شامل تحریکپذیری، درد شکمی نامشخص و استفراغ باشد. تشخیص میتواند دشوارتر باشد.
افراد مسن: در افراد مسن، پاسخهای درد ممکن است کمتر واضح باشند، اما علائم عفونت و سپسیس با سرعت بیشتری پیشرفت میکنند.
تشخیص و ارزیابی علائم سنگ کلیه
شناخت علائم بالینی مهم است، اما تأیید تشخیص نیازمند روشهای پاراکلینیکی است.
۱. معاینه بالینی و تاریخچه پزشکی
پزشک تاریخچه درد (شروع، انتشار، شدت) و معاینه فیزیکی (لمس حساسیت در پهلو) را انجام میدهد.
۲. آزمایش ادرار
وجود گلبولهای قرمز (هماتوری) و گلبولهای سفید (لکوکیتوری یا پیوری) برای ارزیابی عفونت، مهمترین یافتهها هستند.
pH ادرار: اندازهگیری pH ادرار میتواند سرنخهایی در مورد نوع سنگ (مثلاً pH اسیدی در سنگ اسید اوریک، pH قلیایی در سنگهای استروویت) بدهد.
۳. تصویربرداری
سیتیاسکن بدون کنتراست: این روش استاندارد طلایی (Gold Standard) برای تشخیص سنگ کلیه است. میتواند اندازه، محل دقیق و تراکم سنگ را تعیین کند و همچنین وضعیت هیدرونفروز (تورم کلیه) را به وضوح نشان دهد.
سونوگرافی: یک روش سریع و بدون اشعه است که برای ارزیابی هیدرونفروز و مشاهده سنگهای بزرگ در کلیه یا سنگهای انتهایی حالب استفاده میشود. همچنین در بارداری به دلیل عدم استفاده از اشعه، ارجحیت دارد.
رادیوگرافی ساده شکم: فقط سنگهای رادیواُپک (مانند سنگهای کلسیمی) را نشان میدهد.
۴. آزمایشهای خون
افزایش کراتینین و BUN (نشانههای اختلال عملکرد کلیه).
افزایش تعداد گلبولهای سفید (WBC) در عفونت.
بررسی سطح کلسیم، اسید اوریک و الکترولیتها برای یافتن علت اصلی سنگسازی.
بیشتر بخوانید: عصب سیاتیک چیست؟ علائم، علل، تشخیص و راهکارهای درمانی
نتیجهگیری و لزوم هوشیاری در برابر علائم
سنگ کلیه یک بیماری جدی است که نیازمند توجه ویژه به علائم است. در حالی که کولیک کلیوی اغلب به عنوان یک تجربه دردناک شناخته میشود، اهمیت توجه به علائم ثانویه حیاتی است. بیمار و اطرافیان باید بدانند که درد شدید و ناگهانی در پهلو همراه با تهوع و خون در ادرار نشانههای کلاسیک هستند. اما بیش از هر چیز، ظهور تب و لرز به عنوان یک وضعیت اورژانسی تلقی میشود و باید بلافاصله با مراکز درمانی تماس گرفته شود تا از عوارض فاجعهبار سپسیس و نارسایی کلیه پیشگیری شود. تشخیص سریع با سیتیاسکن و آزمایش ادرار، همراه با مدیریت درد و هیدراتاسیون، سنگ بنای درمان موفق است.
پس از درمان فاز حاد، تجزیه و تحلیل شیمیایی سنگ و شناسایی علت زمینهای، برای تدوین یک برنامه جامع پیشگیری (شامل رژیم غذایی و دارویی) و جلوگیری از عود مجدد، ضروری است.
